Schijnzelfstandigheid: dit moet je als ondernemer weten
Schijnzelfstandigheid is een vorm van sociale fraude waarbij iemand officieel als zelfstandige werkt, maar in werkelijkheid functioneert als een werknemer onder gezag van een werkgever. De Belgische overheid ziet schijnzelfstandigheid als een ernstige inbreuk omdat bedrijven zo ontsnappen aan sociale bijdragen en arbeidsrechtelijke verplichtingen. De Rijksdienst voor Sociale Zekerheid (RSZ) en de Commissie Arbeidsrelaties kunnen een samenwerking herkwalificeren wanneer blijkt dat de realiteit niet overeenkomt met het gekozen statuut.
De vier algemene criteria voor beoordeling
Om te bepalen of er sprake is van schijnzelfstandigheid, worden vier wettelijke criteria toegepast. Die criteria zijn vastgelegd in de Arbeidsrelatiewet en worden gebruikt door de Rijksdienst voor Sociale Zekerheid (RSZ) en de Commissie ter regeling van de Arbeidsrelatie.
1. Wilsautonomie van de partijen
De partijen kiezen vrij voor een zelfstandige of loontrekkende samenwerking. Die keuze moet echter overeenkomen met de feitelijke uitvoering van het werk. Als de realiteit niet strookt met de overeenkomst, primeert de realiteit.
2. Vrije organisatie van de arbeidstijd
Een zelfstandige moet in principe zijn eigen werktijden kunnen bepalen. Wordt de planning opgelegd door de opdrachtgever dan wijst dat op een gezagsverhouding. Richtlijnen mag de opdrachtgever wel meegeven, net als de verplichting om omwille van commerciële of organisatorische redenen op bepaalde uren te werken. De opdrachtgever mag ook vragen om het tijdsgebruik mee te delen. Vakantie of afwezigheden moet een zelfstandige in principe niet verantwoorden.
3. Vrije organisatie van het werk
De zelfstandige beslist zelf hoe het werk wordt uitgevoerd. Richtlijnen mogen, maar bindende instructies of gedetailleerde controle wijzen op werknemerschap.
4. Afwezigheid van hiërarchische controle
Een zelfstandige mag niet onderworpen zijn aan interne regels, sancties of toezicht zoals een werknemer. Als de opdrachtgever controle uitoefent zoals een werkgever, is er mogelijk sprake van schijnzelfstandigheid. Overlegmomenten mogen wel ingepland worden.
Daarnaast zijn er sectoren waarvoor specifieke criteria gelden. In die sectoren bestaat een weerlegbaar vermoeden van een arbeidsrelatie als werknemer. Dat geldt onder meer voor de bouwsector, bewaking, vervoer, schoonmaak, land- en tuinbouw en activiteiten die via een digitaal platform worden uitgevoerd.
Gevolgen van schijnzelfstandigheid
Wanneer de overheid vaststelt dat iemand schijnzelfstandige is, kan dit leiden tot:
- herkwalificatie naar werknemer
- nabetaling van sociale bijdragen door de opdrachtgever
- boetes en sancties voor sociale fraude
- mogelijke terugvordering van voordelen of fiscale correcties
Deze maatregelen moeten de sociale zekerheid beschermen en concurrentievervalsing tegengaan.
